ความเคลื่อนไหวล่าสุดของกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (ดีอี) ในโครงการ TH-AI Passport ด้วยวงเงินงบประมาณกว่า 1,621 ล้านบาท เพื่อแจกสิทธิ์ใช้งาน AI ระดับโปรฟรีให้กับคนไทย 5 ล้านคน ได้เดินทางมาถึงเวทีรับฟังความคิดเห็นสาธารณะ TH-AI Passport Forum เมื่อวันที่ 11 มิถุนายน 2569 ที่ผ่านมา

การเปิดรับฟังเสียงวิจารณ์ในครั้งนี้ส่งผลให้ตัวแทนภาครัฐและเอกชนต้องออกมาชี้แจงประเด็นขัดแย้งในสังคมอย่างตรงไปตรงมา

เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจนโยบายและประโยชน์ที่จะได้รับอย่างรอบด้าน จอนได้รวบรวมข้อมูลสรุปเปรียบเทียบ "ข้อดี-ข้อเสีย" ของอภิมหาโปรเจกต์นี้มาให้พิจารณากันแบบเนื้อๆ ครับ

1. ผ่าข้อดีเชิงโครงสร้าง (The Pros)

ในมิติเชิงบวก โครงการนี้ถือเป็นความทะเยอทะยานที่ตอบโจทย์โครงสร้างพื้นฐานยุคใหม่หลายประการ:

  • ลดความเหลื่อมล้ำทางเทคโนโลยี (Bridging the Digital Divide): คนทำงานฟรีแลนซ์ นักเรียนนักศึกษาในต่างจังหวัด หรือผู้ประกอบการร้านค้าออนไลน์รายเล็กที่ไม่มีกำลังจ่ายค่าสิทธิ์ AI เดือนละ 700 - 800 บาท จะได้เข้าถึงเครื่องมือประสิทธิภาพสูงระดับสากลเท่าเทียมกับบริษัทใหญ่
  • คณิตศาสตร์นโยบายคุ้มค่า (Wholesale Pricing): รัฐบาลเจรจาเหมาโหลระดับประเทศได้ต้นทุนเฉลี่ยต่ำเพียง 27 บาทต่อคนต่อเดือน ซึ่งถูกกว่าราคาขายปลีกปกติถึง 96%
  • ยกระดับระบบคลาวด์ในประเทศ (Local Infrastructure Synergy): การบังคับคัดกรองแปลงข้อมูลนิรนาม (Anonymization) บน Cloud Gateway ภายในประเทศ ช่วยกระตุ้นธุรกิจระบบคลาวด์ของค่ายไอทีไทยให้มีเงินหมุนเวียนเติบโตอย่างเป็นรูปธรรม

2. ผ่าข้อเสียและจุดเปราะบางเชิงเทคนิค (The Cons & Risks)

อย่างไรก็ตาม โครงการนี้ยังมีข้อท้วงติงและการตั้งข้อสงสัยเชิงวิศวกรรมไอทีและธรรมาภิบาลที่ต้องระวัง:

  • ข้อจำกัดความเร็วและฟังก์ชัน (Rate Limit Bottleneck): ผู้ใช้อาจเผชิญหน้ากับการจำกัดจำนวนคำถามคำตอบต่อวัน และไม่สามารถนำ API Key ไปรันใช้งานในโปรแกรมส่วนตัวได้เหมือนสิทธิ์ซื้อตรง ซึ่งลดความคุ้มค่าในการนำไปพัฒนาธุรกิจต่อยอด
  • อัตราการใช้งานจริงที่ไม่ก่อให้เกิดผลผลิต (Usage Quality): หากประชาชนใช้สิทธิ์เพื่อพิมพ์ถามเล่น สนทนาความบันเทิง หรือทิ้งขว้างบัญชีไว้โดยไม่ได้นำไปสร้างเสริมอาชีพ (Learn to Earn) เงินงบประมาณกว่า 1.6 พันล้านบาทนี้ก็อาจกลายเป็นการตำน้ำพริกละลายแม่น้ำ
  • ดรามาความโปร่งใสใน TOR: ฝ่ายค้านและฝ่ายนิติบัญญัติตั้งคำถามอย่างรุนแรงถึงความเร่งรีบในการจัดซื้อจัดจ้าง e-bidding ที่เสร็จสิ้นในเวลาอันสั้น รวมถึงการเบิกจ่ายงวดแรกทั้งที่ยังมีเพียงแผนงานเอกสาร ซึ่งเป็นจุดที่รัฐบาลต้องเร่งพิสูจน์ความจริงใจในการตรวจสอบ

3. ทางออกเชิงการจัดการ: "ใช้เท่าไหร่ จ่ายเท่านั้น"

จากการจัดงานเสวนาแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับตัวแทนนักวิชาการ ล่าสุดทางกระทรวงดีอีได้ส่งสัญญาณเตรียมปรับปรุง "การบริหารสัญญา" ผ่านบันทึกข้อตกลงแนบท้าย:

  • เปลี่ยนเป็น Pay-per-use: จากเดิมที่เป็นการประมูลราคาแบบเหมาจ่ายรายหัว ซึ่งมีความเสี่ยงหากประชาชนเปิดสิทธิ์ทิ้งไว้แต่ไม่ได้ใช้งานจริง รัฐบาลจะเปลี่ยนวิธีการคิดเงินเป็นการหักจ่ายจริงตามปริมาณความจุข้อมูลคำถาม (Token-based billing)
  • ผลลัพธ์: ช่วยป้องกันความเสียหายงบประมาณและทำให้เงินภาษีของประชาชนถูกนำไปจ่ายให้กับปริมาณข้อมูลที่มีการใช้งานจริงในทางปฏิบัติเท่านั้น

บทวิเคราะห์ของจอน: มิติด้านนวัตกรรมปะทะธรรมาภิบาล

ในมุมมองของผม TH-AI Passport เป็นความคิดสร้างสรรค์เชิงนวัตกรรมที่ดีและจำเป็นต่อการยกระดับความรู้ของประเทศในระยะยาวเพื่อไม่ให้ไทยตกขบวนรถไฟแห่งอนาคต

ทว่า ความท้าทายที่แท้จริงคือความโปร่งใสในการจัดซื้อจัดจ้างและรายละเอียดทางเทคนิคของสัญญากับคู่ค้าต่างชาติ รัฐบาลต้องแสดงความจริงใจด้วยการเปิดเผยรายละเอียดสเปกขีดจำกัดความเร็วในการประมวลผลให้ผู้ใช้ทราบล่วงหน้า และพัฒนาหลักสูตรสอนประชาชนให้ใช้งานเครื่องมือนี้ได้อย่างสร้างสรรค์ที่สุดเพื่อไม่ให้เม็ดเงินภาษีละลายหายไปกับกระแสดิจิทัลครับ

👉 การประเมินนโยบายดิจิทัลและเทคโนโลยีพลังงานสะอาดในเมืองไทยเป็นเรื่องสำคัญที่ต้องการการวิเคราะห์อย่างตรงไปตรงมา สามารถอ่านบทวิเคราะห์เชิงลึกเพิ่มเติมได้ที่หน้าบทความ หมวดหมู่ AI & Platform ของเรา เพื่อความเข้าใจในโครงสร้างระบบไอทีของคุณครับ

บทความโดย จอน (Jon) — วิเคราะห์ความโปร่งใส ความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ และธรรมาภิบาลดิจิทัลในประเทศไทย